ယုင်းၶဵဝ်

မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းမၢဝ်းလူင် AD- 1044 ပၢၼ်ၸဝ်ႈဢူးတိင်ႇ- ၶႆႊလူၺ်ႈ လွင်ႈၼၢင်းမွၼ်းလႃႉ။

(1)

ၶုၼ်မိူင်းပူးၵမ်ႇ ဢၼေႃႇရထႃႇ မိူဝ်ႈမၼ်းၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈငႃးသႅင်ၽြႃး တီႈမိူင်းတႃႉလီၾူး မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းပိုၼ်းမၢၼ်ႊ ၶဝ်တႅမ်ႈဝႆႉ မၼ်းၸွမ်းသၢႆၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ မၢၼ်ႈမူဝ်ႇ ၊ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈမိူင်းလႃႈ ၊ လႆႈၸႂ်ႉၶုၼ်တႆး မိူင်းမၢဝ်းလူင် ၵႂႃႇသူင်ႇဝႃႈၼႆ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းလၢၼ်ႉၸဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်းတႆးထၢဝ်ႉ ႁဵတ်းၶုၼ်ငမ်းမိူင်းယူႇဝႆႉ။ မိူင်းမၢဝ်းလူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်တီႈထုင်ႉမၢဝ်းၼႆႉလၢႆႊလၢႆႊ၊ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း ပႃးၸေႊတိူင်းၸေႊၵႅင်း လႄႈ ၸေႊမိူင်းၶၢင်မိူဝ်ႈၼႆႉ၊ မိူင်းလႃႈ၊ ၸၼ်းတႃ ၊ မိူင်းဝၼ်း ၊ မိူင်းမႅၼ်း ၊ မိူင်းတႆး ယၢမ်းလဵဝ် လႄႈ ပႃး မိူင်းဢႃႇသၢမ်ႇယဝ်ႉ။

ၸင်ႇဝႃႈ ၶုၼ်ဢၼေႃႇရထႃႇ လႆႈၶိုၼ်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၵႂႃႇပၢင်းၶဵဝ်ႈၽြႃးၼၼ်ႉ လႆႈလတ်းလိၼ် မိူင်းမၢဝ်းလူင် ၵႂႃႇလႄႈၶုၼ်တႆးၸင်ႇလႆႈ သူင်ႇၵႂႃႇမိူင်းတႃႉလီၾူး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶုၼ်မၢၼ်ႊၵႂႃႇ တႃႉလီ ၼႆႉၵေႃႈ ပိုၼ်းၶႄႇၶဝ် ဢမ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ။ ၵွပ်ႈဝႃႈမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူင်းတႃႉလီၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶႄႇၶဝ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းလူင် ၵူၼ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႊ သြႃႇလူင်တၢၼ်းထုၼ်းတႄႉဝႃႈဝႆႉ ၶုၼ်မၢၼ်ႊ ဢၼေႃႇရထႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈႁွတ်ႈၽႅဝ် မိူင်းတႃႉလီၾူး လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ။ မၼ်းႁွတ်ႈၽႅဝ် တွတ်းတၢင်းသေ လႆႈဝၢၵ်ႈၶိုၼ်းမႃးၵွၺ်း။ {ၽႅဝ်တီႈလႂ်သေ ၶိုၼ်းမႃးၵေႃႈ ဢမ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉ။}

ပိုၼ်းၶႄႇ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မိင်ႈၶျၢဝ်ႈ (Ming Dynasty) ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉ ပိုၼ်းၶႄႇမႂ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ပႃးလွင်ႈဢဢေႃႇရထႃႇ မိူဝ်ႈမၼ်း ၶိုၼ်းမိူဝ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၸမ်ႇၵွႆႊၶီႈမၼ်း တီႈႁိမ်းမၢၼ်ႈမူဝ်ႇၼၼ်ႉၼႆၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ မီးတႆး ၵေႃႉႁၵ်းလင်တႆးၼၼ်ႉ ဢွၼ်ပၢႆႊဢွၵ်ႇၵႂႃႇလႆႈၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၸင်ႇ လႆႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇ ၵႂႃႇယဝ်ႉဝႃႈၼႆ။

ပေႃးတူၺ်းပိုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ပွင်ႇဝႃႈဢၼေႃႇရထႃႇ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၵေႃႈ ၸွမ်းၼမ်ႉၵဵဝ်သေၵႂႃႇ၊ မၼ်းမိူဝ်း ၶိုၼ်းၵေႃႈၸွမ်း ၼမ်ႉၵဵဝ်သေ ၶိုၼ်းမိူဝ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇႁွတ်ႈ မိူင်းမၢဝ်းႁဝ်းမႃး ၸေႊလၢၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁွတ်ႈမႃး။ ၵွင်းမူးမၢၼ်ႈၶမ်း တီႈၼမ်ႉၶမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမၼ်းမႃးတႄႇလႆႈယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈၼၼ် ဢလွင်းသီႇတူႇ ၵေႃႈ မႃးၵုမ်း မႄးၵုမ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။

ၼႂ်းပပ်ႉပိုၼ်းၽီလိပ်း 37 တူဝ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ တႅမ်ႈဝႆႉလွင်ႈဢၼေႃႇရထႃႇ ၵႂႃႇပၢင်း ၶဵဝ်ႈငႃးသႅင်ၽြႃးတႃႉလီ ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ တႅမ်ႈဝႆႉ တီႈၵႅပ်ႈမၼ်းၵွၺ်း ၶႆႊလူၺ်ႈ လွင်ႈၽီလိပ်း သွင်ပီႈၼွင်ႉ သူၺ်ႇၽႅၼ်းၵျီး လႄႈ သူၺ်ႇၽႅၼ်းလေး တီႈတွင်ႇပျူင်းၼၼ်ႉၵွၺ်း။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၶုၼ်ဢၼေႃႇရထႃႇ ၵႂႃႇပၢင်းၶဵဝ်ႈၽြႃးသေ ပွၵ်ႈမႃး မႃးတႄႇၵွင်းမူး တီႈၽၢင်ႇၼမ်ႉၵဵဝ် ႁိမ်းဝၢၼ်ႈတွင်ႇပျူင်း ၽၢႆႇၼိူဝ် ဝဵင်းတႃႈလိူဝ်ႇ တီႈၼိူင်ႈ။ ၸႂ်ႉၵူၼ်းမၼ်း တေႃႉမၢၵ်ႇဢုတ်ႇသေ တႄႇၵွင်းမူး သွင်ပီႈၼွင်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈတေႃႉပၼ် မၢၵ်ႇဢုတ်ႇ သွင်လုၵ်ႈၼႆလႄႈ မၼ်းၸႂ်လမ်သေ ၸႂ်ႉၶႃႈတၢႆပႅတ်ႈ ၵမ်းလဵဝ်။ ႁဵတ်းၼႆသေ သိုပ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃး ထိုင်တီႈတွင်ႇပျူင်း ပေးမၼ်းဢမ်ႇသိုပ်ႇၵႂႃႇလႆႈ ယဝ်ႉ။ ၸင်ႇထၢမ်ပုင်ႇၼႃးၶဝ် လႆႈႁူႉဝႃႈ ၽီသွင်ပီႈၼွင်ႉ ၸွမ်းမႃးၸၼ်ဝႆႉ ဢမ်ႇသိုပ်ႇၵႂႃႇလႆႈၼႆ လႄႈ တေလႆႈႁဵတ်းပၼ် တၢင်းလီႁႂ်ႈသေ ၸင်ႇၵႂႃႇလႆႈဝႃႈၼႆ။ ဢၼေႃႇရထႃႇ ၸင်ႇဝႃႈ ပၼ်ၽီၵလႃး သွင်ပီႈၼွင်ႉၼၼ်ႉ ၵိၼ်တီႈ လိၼ်တွင်ႇပျူင်းၼႆလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းပၼ် တၢင်းလီ ၶဵင်ႇၽီသေ မီးဝႆႉတေႃႇႁၢၼ်ႉမိူဝ်ႈလဵဝ်။

တူၺ်းပိုၼ်းတီႈၼႆႉၵေႃႈ ႁူႉလႆႈယူႇ ဢၼေႃႇရထႃႇ ၵႂႃႇပၢင်းၶဵဝ်ႇၽြႃးၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇႁွတ်ႈထိုင် မိူင်းမၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်။ တီႈမိူင်းၸေႊလၢၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈမိူင်း ဢၼ်ၼၢင်းမွၼ်းလႃႈ ယူႇလႆႈယဝ်ႉ။ ၼၢင်းမွၼ်းလႃႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢဝ်း ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆၵေႃႈ တေဝႃႈယၢပ်ႇယူႇ။ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ၵူၼ်းမၢၼ်ႈမူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ႁိမ်းႁွမ်း မၢၼ်ႈၸေႊ ယၢမ်းလဵဝ်ယူႇ။

(2)

မီးထႅင်ႈပိုၼ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းၼႃႈၽိူၵ်ႇ Sir J.G. Scott တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉ Burma: From the Earliest Time to the Present Day ၼၼ်ႉၵေႃႈ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၶုၼ်မၢၼ်ႊ ဢၼေႃႇရထႃႇ ၵႂႃႇပၢင်းၶဵဝ်ႈၽြႃးၼၼ်ႉ မၼ်းတေလႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ သဵၼ်ႈတၢင်းသႅၼ်ဝီသေ ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၼမ်ႉတိင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢမ်ႈၼမ်ႉၶူင်းသေ ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၼမ်ႉၶွင်။ ထႅင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈ တေလႆႈ ၵႂႃႇတၢင်းၼမ်ႉၵဵဝ် ထိုင်မၢၼ်ႈမူဝ်ႇသေ ၶိုၼ်ႈၸွမ်း မိူင်းလႃႈ ၵႂႃႇဝႃႈၼႆ။

တီႈၼႂ်းပပ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼေႃႇရထႃႇ ထိုင်မႃးမိူင်းမၢဝ်းလူင် ယၢမ်းလဵဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸင်ႇဝႃႈ ၼၢင်းမွၼ်းလႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊလုၵ်ႉတီႈ မိူင်းမၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ် ၸွမ်းၵႂႃႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေလႆႈ ပဵၼ်ၼၢင်းတီႈႁိမ်းႁွမ်း မၢၼ်ႈမူဝ်ႇ လႄႈ ၵုၼ်လူင် ၊ ႁူဝ်ပၢင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် သႅၼ်ဝီၼၼ်ႉၵွၺ်းယဝ်ႉ။ မိူင်းမၢဝ်းၼႆႉ လႆႈမီးပၢၼ်ၸေႊတွင်ႈလွႆ ၊ ပၢၼ်ႁူဝ်ပူဝ်ႈ တီႈႁိမ်းၼမ်ႉပူဝ်ႈလႄႈ ပၢၼ်ၸေႊလၢၼ်ႉ ထိုင်ပၢၼ်ၸဝ်ႈသိူဝ်ၶၢၼ်ႇၾႃႉငမ်းမိူင်း။ မိူဝ်ႈပၢၼ် ဢၼေႃႇရထႃႇၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈပၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉဢူးတိင်ႇ ငမ်းမိူင်း ၸေႊတွင်ႈလွႆ ။ မၢၼ်ႊၶဝ်ၸင်ႇႁွင်ႉ ဢူးတီႇမိၼ်း ၼႂ်းပပ်ႉ မၢၼ်ႇၼၢၼ်းရႃႇၸဝၢင်ႇ တႅမ်ႈဝႆႉၸိူင်ႉၼႆယဝ်ႉ။